Magaca Buuga; Xabsiyenta Juquraafiga; Maxbuusida Juquraafiga(The Prisoners of Geography).
Qoraaga Buuga; Tim Marshal.
Horudhac
Buugani waxaa qoray Tim marshal oo ah weriye ,qoraa iyo falanqeeye arimaha siyaasada .Buuga waxa uu kakoobanyahay 10 qeybood.marshal 10 ka qeybood ee buuga asiga oo qariirado isticmaalaya waxa uu ku soo bandhigaya saameenta baaxada weyn ee uu leeyahay uu leeyahay Geography(juquraafiga). ibnu khaldun kumanaansano kahor waxa hoosta kaxariiqay in juqaarafiga( Geography ) uu yahay khadar.Tim Marshal asago tixraacaya fikradakrada ibnu khaldun ee ah in juquraafiga khadar uu yahay waxa uu buuga kusoo bandhigay awooda juquraafiga(Geography).
Cutubka 1aad – Ruushka
Khariidada ugu horeysa waxay na tusinaysaa dhul weynaha Ruushka balse 75% tirada dadka ruushka waxay ku nool yihiin galbeedka waddanka sababtuna waa in bariga waddanka iyo gobolka Siberian aysan aheyn mid ku haboon ku noolaansho. In kasta oo qeybahaas aysan ku habooneyn ku noolaansho iyo beerasho, haddana ilaha tamareed ee Ruushka halkaas ayaa laga helaa. Dhulka Manchurian, oo ah dhul bacrineed kuna yaal gobolka bari, waxay leeyihiin ahmiyad istiraatiijiyad laakiin waxay ku jirtaa gacanta Shiinaha.
Qorshayaashii Napoleon iyo Hitler ee aheyd inay ku duulaan Ruushka waxaa baabi’iyay oo ciribtiray juqraafiga. Cimilada qabow ee Ruushka inta lagu guda jiray taariikhda oo dhan waxay caqabad ku ahayd dadkii qabsaday (kusoo duulay). Wadamada bariga yurub waxay muhiim u ahaayeen Russia, maadaama wadanku dareemay qatarta inta badan ka imaanaysa reer galbeedka. Wadamo ay kamid yihiin Poland, Hungary iyo Bulgaria waxay noqdeen aag ama xaydaan (ood-celis) gaar ahaan kahor iyo kadib Dagaalkii Qaboobaa. Maanta, Ruushku wuxuu doonayaa inuu kordhiyo wax ku oolnimadiisa ee midowgii hore ee Soofiyeedka. Ayada oo taas lala barbar dhigaayo, faragelinta Joorjiyaanka 2008 iyo faragelinta Crimean ee sannadka 2014, dhex-dhexaadnimada Sweden iyo Finland ayaa durba muujiyey xaaladdan (kordhinta wax ku oolnimadiisa).
Sida laga soo xigtay qoraaga, siyaasada Ruushka ee wadamada seddexaad waa sida soo socota: Kuwa dhexdhexaad ah; Uzbekistan, Azerbaijan, Turkmenistan; Kuwa-Ruushka-taageersan; Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Belarus, Armenia; Kuwa Reer Galbeedka taageersan; Wadamada Yurubta Bari iyo Georgia. Ku darista Georgia, Ukraine iyo Moldova ee xulafada reer galbeedka waxay Ruushka u noqoneysaa sabab dagaal. Maaddaama baraha (location-ka) juquraafi ahaaneed ee dalalkani ay muhiim u yihiin Ruushka, Ruushka wuxuu doonayaa inuu hubiyo dhex-dhexaadnimada dalalkaas oo xitaa waxa uu doonayaa inay ka mid noqdaan xulafadda taageersan Ruushka. Xaqiiq ahaan, si loo hubiyo tan, wuxuu dhowaan faragelin ku sameeyay Ukraine iyo Georgia. Sida laga soo xigtay qoraaga, Ruushka wuxuu ku jiraa qafis ballaaran. Waxay leedahay bado balse looma ogolo gaadiid maadaama ay ku jirto qaab baraf ah sanadka intiisa badan. Taasina waa sababta Siyaasada Ruushku ugu degayso badweynta diiran ee qadiimka ahi ay weli ansax tahay. Juqraafiyada ayaa dejisay siyaasad.
Ruushku wuxuu ciyaaraa kaarka tamarta si uu isugu qasbo gobolada kale: Waxay dabooshaa baahida tamarta ee reer Yurub iyada oo loo marayo marino biyoodka. Tani waa sababta ay xiriir wanaagsan ula leeyihiin Jarmalka. Ciyaarta kaarkan tamareed awgeed, dowladaha reer Yurub si cad uma muujin karaan jawaab celintooda gaar ahaan faragelinta Ukraine. Arrinta ugu dambeysa ee laga sheegi doono Ruushka waa doodda qowmiyadeed ee Ruushka. Dastuurka Ruushka, wuxuu caddeeyey inuu difaaci doono dadka reer Ruushka ee ka dagan meel ka baxsan Ruushka isla markaana asaga oo ka duulaya qoddobkaan waxa uu u diyaariyay qorshe lagu ballaarin karo aaggiisa saamaynta. Qodobkaankani wuxuu faragelin karaa siyaasadda arrimaha gudaha ee dowladaha kale.
Cutubka 2aad – Shiinaha
Buuraha Tibet ee galbeedka Shiinaha waxay sameyneysaa xuduudo dabiici ah, iyo Darbiga Weyn ee Shiinaha, oo loo dhisay in looga hortago weerarada waxashnimada ah ee ka yimaada waqooyiga taariikhda oo dhan, waxay horay u sameysay xuduudo aan dabiici ahayn, laakiin dhulkii Manchurian ee bacriminta ahaa ee waqooyiga waxay sii ahaanaysaa xuduuda Ruushka. Haddii aan eegno cabirka dadweynaha, waxaa dalka ka jira suurtogalnimo (fursado) weyn laakiin faa’iidadan ayaa isu beddeli karta khasaare. Inta ugu badan ee dadkani waxay ku nool yihiin galbeedka waddanka sababta oo ah bariga Shiinaha waa buuro mana aha kuwa ku habooon nolosha. Xakamaynta Tibet waa muhiim marka loo eego abuurida ama sameynta xeydaan ama aag (ood-celis) u dhexeeya Hindiya, oo ah dal ugu yaraan aad u weyn sideeda oo kale.
Gobollada lagu muransan yahay ee Shiinaha waa Manchuria, Inner Mongolia iyo Xinjiang (Sinjaan). Markii hore, waxay ahaayeen gobolo isku mid ah, laakiin maanta, Shiinaha ayaa inbadan siiyay (sameeyey) siyaasada “dib u dejin” ee dowlada Shiinaha. Gobolka Xinjiang (Sinjaan) wuxuu muhiim u yahay Shiinaha oo leh Kheyraad hodan ku ah dhulka hoostiisa. Dadka muslimiinta ah ee Uyghur ee ku nool halkaas waxay cadaadis kala kulmaaan dowlada Shiinaha. Shiinaha ayaa dunida u soo bandhigaya dhaqdhaqaaqyo gooni u goosadnimo ah sida ama qaab Argagixiso Islaam oo kale. Balse dhaqdhaqaaqyada gooni u goosadka halkaas ka jira ugu horreyn waa kuwa waddaniyiin (milliyetci) ka dibna Islaamiyiin.
Mid ka mid ah dhibaatooyinka ugu muhiimsan ee heesta Shiinaha waa wasakheynta. Wasakhda ka jirta aagagga beeraha ayaa mustaqbalka keeni doonta xaaladdo gaajo. Waxaana sababay badeecadaha muhiimka, raqiiskana ah ee Shiinaha ee ka jira adduunka, laakiin haddii dunidu aysan soo iibsan agabkan, Shiinaha ayaa awood u yeelan doonin inuu wax soo saaro isla markaana waxaa bilaabaneysa shaqo la’aan. Marka cabsida ugu weyn ee Shiinuhu heysato waa gaajo iyo shaqo la’aan. In la wajaho xaaladahaasna waxay ka dhigi kartaa in Shiinaha boqolaal sano dib (gadaal) u noqdo.
Marka laga eego dhanka militariga, Shiinaha ayaa naftiisa ka dareemay gobolka. Ujeedada ugu weyn ee Shiinuhu waa in gobolka laga nadiifiyo Maraykanka. Japan iyo Kuuriyada Koofureed waxay dhibaato ku yihiin Shiinaha. Gaar ahaan Japan waxay xannibi kartaa Shiinaha marka laga hadlaayo ganacsiga Baasifigga. Wadamada kale ee taageera Mareykanka ee gobolka sida Malaysia, Singapore iyo Indonesia ayaa dhibaato ku haya Shiinaha. Malacca Strait, oo ka mid ah istiraatiijiyadda ugu adag adduunka, ayaa had iyo jeer dhibaato ku ahayd gobolkan iyo Shiinaha. Arrin kale oo ‘hadaba taagan’ ayaa ah xaaladda Taiwan. Mareykanka ayaa mas’uul ka ah inuu difaaco millateriga Taiwan, laakiin haddii ay timaado ku dhawaaqis kasta oo muujineysa madax-bannaanimo waxaa loo tixgelin karaa inay sabab u noqon karto dagaalka Shiinaha. Taiwan waa arin aad ugu muhiimsan Shiinaha. Shiinaha ayaa doonaya inuu si firfircoon uga hawl galo gobolka isla markaana isku dayo inuu tan gaaro iyada oo maalgashi ku sameysa waddamo ay ka mid yihiin Burma, Bangladesh, Pakistan, Srilanka. Si Shiinuhu u noqdo mid awood leh waqtiga soo socda, waxaa lagama maarmaan ah in laga gudbo caqabadahaas oo dhan.
Cutubka 3-aad: Mareykanka
Mareykanka waa gobolka ugu nasiibka badan adduunka marka laga hadlayo juqraafi ahaan. Waxay leedahay 2 deris oo dhul ah oo keliya, taas oo macnaheedu yahay 2 cadow oo suurtagal ah. Wax dhibaato ah kalama kulmaan dalka Kanada, laakiin waxay dhib ku qabaan Mexico sababo la xiriira socdaalka. Qoraaga inta ugu badan ee qeybtaan (cutubkaan) waxaa uu aad xoogga u saaray sida Mareykanka ay Marekanka ku noqotay isaga oo shaaca ka qaaday taariikhdiisa hore. Fursadda ugu weyn ee Mareykanka waa Mississippi Basin oo halkan ka iibsatay Faransiis sanadii 1803 weliba qiimo aad u jaban. Henry Adams wuxuu yidhi, “Gobol waligiis wax yar inta uu bixiyey wax badana kuma uusan helin.”
Ka dib markii uu noqday federaal, wuxuu isku aaminay qaaradda. Wuxuu xukumay Mexico, Cuba, Puerto Rico, iyo Filibiin. Cuba aad ayey muhiim ugu ahayd Mareykanka maxaa yeelay waxay aad ugu dhowdahay Florida. Goobta Cuba waxay muhiim u ahayd amniga, muhiimaduna wali waa sii jirtaa. Runtii, Qalalaasaha Gantaalaha Cuba, oo ah dhacdadii ugu adkeyd ee Dagaalkii Qaboobaa, ayaa tan mar kale ina tusay.
Dagaalkii Labaad ee Adduunka kadib Mareykanka wuxuu u muuqday in uu yahay quwad caalami ah. Wuxuu dib ugu soo celiyey Yurub cagaheeda wuxuuna aas aasay NATO sanadkii 1949, markii uu la shaqeynayay Soviet Russia. Cidi waxay rabto ha dhahdo xaqiiqdu ayaa ah in NATO laga xukumo Washington. Maraykanka isagoo uga mahadcelinaya NATO (NATO aawadeed) ayuu gacanta ku dhigay (kor ka maamulaa) Yurub. Waxa ay maamushaa badda Baasifigga, Atlanta iyo Badda Dhexe. Fikrada qoraaga, Ruushka khatar kuma ahan Mareykanka, laakiin waxaaa qatar kordheysa ku ah Shiinaha. Gaar ahaan dhanka dhaqaalaha, labada dal waa kuwa aad si culus u tartamo. Waxaa la filayaa in culeyska qarniga 21aad ee dhaqaalaha uu aad u sarreynaayo iyo isku dhacyada awooda oo noqon doona Aasiya iyo Baasifiga. Sababtoo ah saliida Bariga Dhexe ayaa hal maalin dhamaan doonta oo Mareykanku si tartiib tartiib ah ayuu uga baxayaa Bariga Dhexe. Mowqifka gaarka ah ee hadda ee Mareykanka iyo isku filnaashadiisa xagga tamarta ayaa xoojisa booskeeda.
Cutubka 4aad – Galbeedka Yurub
Xaqiiqda ah in ay jiraan durdurro badan oo Yurub ah oo aan is-dhexgalin ayaa horseeday dhalashada quruumo (wadamo) badan aaggan (yacni Yurub). Galbeedka Yurub ayaa ka faa’iidaysanaysay Bariga Yurub. Taariikhda Galbeedka Yurub waa taariikhda adduunka, kacdoonno badan ayaa ka dhacay juqraafi ahaan waxayna ku faafeen adduunka oo dhan.
Faransiiska waa dalka ugu nasiibka badan Yurub marka laga eego juqraafi ahaan. Qotoada dheer ee woqooyi-koonfur iyo dhul beereedyada ugu wanaagsan halkan ayaa ka jiraan. Dhibaatada ugu weyni waxay waligeed ahayd Jarmalka. Dhibaatadu aad bay ugu sii korodhay Faransiiska markii Jarmalka si buuxda u aasaasay midowgeeda. Dhibaatadan, oo loo yaqaan “Dhibaatadii Jarmalka”, ayaa ka dhex muuqatay dagaallada adduunka. Sidoo kale Jarmalka ayaa ka baqay Faransiiska. Laakiin cabsi kale oo heysatay Jarmalka ayaa ka timid Ruushka. Musiibo ayey u aheyd Jarmalka in uu dhaxeeyo labadaas dab (Cabsi).
Faransiiska waligeed dhibaato noocaas ah kuma dhicin. Mashruuca Midawga Yurub, oo waxoogaa lagu guuleystey isla markaana loo qorsheeyay inuu ka hortago labadan ummad inay mar kale dagaallamaan, ayaa hadda waxaa curyaamiyay arrinta hijrada (imigration) iyo xoojinta dhinacyada garabka midig (right-wing parties) ee is barbar socda. Maanta ma jirto wax sabab ah oo Jarmalka iyo Faransiiska inay mar kale u dagaallamaan sababta oo ah waxaa si adag isku haya ama u hayaan Midowga Yurub. Maaddaama jiilka cusub ee Yurub uusan la kulmin dhibaatada Jarmalka isla markaana uusan ka qeyb qaadanin dhismaha Midowga Yurub, ma oga waxa ay kala kulmi doonaan haddii la waayo Midowga Yurub kamana ka warqabaan halista xaaladda. Xaaladdan oo kale, ma jiro xulasho u furan Faransiiska, laakiin Ruushka ayaa u furan Jarmalka.
Ingiriiska, xaaladdu had iyo jeer waa isku mid. Ka fogaanshaha dhul ahaan ee Ingiriisku ka fog yahay dhul weynaha yurubiyanka awgeed, iskuma dhex jiraan Yurub. Si kastaba ha noqotee, hanaanka ‘BREXIT’ waxaa lagu soo bandhigay dhibaatooyin ka dhex dhacay EU dhexdeeda. Sidoo kale, heshiiska Schengen iyo fikirka yurubiyanka ayaa si xun loo dhaawacay. Xitaa EU gudaheeda, xuduudaha ayaa si aad ah maanta si adag loo xakameeyay. Weeraradii argaggixiso ee Yurub waxay la imaadeen dhaqanadan.
Dhibaatada kale waa qalalaasaha EURO, oo qarxay 2008, iyo tiro ka mid ah dhaqamada Jarmalka. Meelaha ay joqoraafi ahaan ku yaaliin Griiga, Talyaaniga iyo Isbaanishka ayaa curyaannimo u ah kobcitaankooda. Dhibaatadan, waxaan aragnay sida ay u kala jilicsan yihiin dhaqaalaha wadamada u gudbaya EURO, Jarmalka oo ah quwadaha Yurub ee gacanta ku haya xaaladda. Tani waxay dhalisay xiisado siyaasadeed oo isdaba jooga. Gaar ahaan Giriiga iyo Jarmalka, waxay dhaawac culus u gaysteen Midowga Yurub.
Cutubka 5aad – Afrika
Qoraaga ayaa bilaabay inuu sharraxo Afrika isaga oo isbarbar dhigaya qaaradaha kale. Waa Juqraafi la xiriira ama ay ka jiraan ku hadlida kumanaan luqadood, xaqiiqda inay yihiin dhaqammo fara badan, iyo karti la’aanta bulshooyinkaan inay is-dhex galaan. Wabiyaal aan ku habooneyn gaadiid, kaymo ay qariyeen geedo dhaadheer, lamadegaan aad u ballaaran, dhul beereed aan laga faa’ideysan ayaa dhab ahaantii qaaradda ka ahaa malaayiin sano. Carabtu oo ajaanib ahaan usoo aada qaaradda, maadaama xeebaha Badda Mediterranean ee qaaradda ay yihiin Arabi. Carabtu waxay u adeegsadeen dadka madowga ah addoomo ahaan, Cusmaaniyiintu waxay sii wadeen dhaqankan, reer galbeedka ku xigayna waxay sii wadaan inay si arxan darro ah u fuliyaan; qaaraduna macno ahaan (literally) waa la gumaysataa. Dhibaatada qaaraddaan, oo horey u haysatey nasiib aad u badan, ayaa sii kordheysa.
Qoraaga wuxuu ka bilaabayaa kiisaska aadka loogu rajo xun yahay, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo. Dalkani dimuqraadiyad iyo jamhuuriyad malahan ıntaba. Dagaallada sokeeye waxay ka soo baxaan dhibaatooyinka ay sababaan xuduudaha uu soo jiiday boqortooyada (amiirka). Dalkan wali wuxuu ubaahanyahay nabad ilaaliyaal UN.
Masar waa midda ugu nasiibka badan maxaa yeelay lama-degaannada ayaa ilaaliya dalka isla markaana maamusha webiga Nile-ka. Tan iyo markii Masar jirtay, waxay ku xirneyd wabiga Niil, oo webiga aawadood xitaa dagaal ayey u geli kartaa. Sababo la xiriira daadka Renaissance Dam ee laga sameeyay wabiga Niil, waxaa laga yaabaa inay xiisad ka dhalato iyaga, Itoobiya iyo Suudaan mustaqbalka. ((Maantana way taagan tahay!!!))
Nigeria waa mid ka mid ah dhaqaalaha ugu weyn qaaradda. Waxay leedahay saliid waxayna leedahay awood gobal. Mid ka mid ah faallooyinka qoraaga ee ah in Shiinaha uu mustaqbalka dhow ku hagi doono siyaasada qaaradda. Marka laga hadlayo Koonfur Afrika, Shiinaha wuxuu ku socdaa jidka lagu noqdo awood wax ku ool ah. Xaaladda Afrika maanta waa ay ka fiican tahay tii hore, laakiin marka aan eegno sahaydeeda, kuma filna. Qaaraddu waxay leedahay awood aad u hodan ah xagga Kheyraadka laakiin waxaa jira juquraafiyo ay tahay in laga gudbo.
Cutubka 6aad – Bariga Dhexe
Cutubkani wuxuu ku bilaabmayaa su’aal weydiinta magaca “Bariga Dhexe”. Xaqiiqdii, erayga Bariga Dhexe waa magac ay adeegsadaan reer Galbeedka, laakiin sidoo kale waxay leedahay magac taariikhi ah sida ‘Mesopotamia’. Marka la falanqeynayo Bariga Dhexe, Suuragal maahan in laga sooco Boqortooyadii Cusmaaniyiinta. Qarniyo badan, meeshan ayay si habsami leh ula maamuli jirtay qabiilo iyo gudoomiyeyaal (valiler) shaqeyn kara. Laakiin qarnigii 20-aad, Khadadka Sykes-Picot ayaa sharxaya waxa gobolku yahay maanta. Muslimiinta ka sokow, waxaa jira Yuhuudda ku hoos nool dalladda Israa’iil iyo Masiixiyiintii hore ee ku noolaa sida kuwa laga tiro badan yahay.
Faaris, Alexander the Great, Umayyads-kii (Ummawiintii) ayaa xukumay Cusmaaniyiinta Ciraaq iyaga oo u kala qaybiyey 3 xarumood oo waaweyn oo maamulka ah (Mosul, Basra, Baghdad), laakiin markii Ingriisku midoobeen, fowdo ayaa bilaabantay. Markii uu Mareykanku faragalinta ka waday Ciraaq, Kurdiyiintu waxay sii xoogeysteen iyo shiicada oo kusoo badaneysaa maamulka downladda waxay xoojisay gacanta Iran ee gobolka. Faa’iidada ugu weyn ee Iran waa juquraafi ahaan halka ay dhacdo sababtoo ah waxaa ilaaliya buuraha iyo lamadegaanka. Xaqiiqdii Iran waa waddan aan la qabsan doonin, laakiin walaaca ugu weyn ayaa ah in ay sii wado nidaamkiisa rajiimeed.
Iiraani; waxay kordhineysaa saameynteeda ayada oo ay xiriir la sameyneyso shiicada ku nool Suuriya, Yemen, Ciraaq iyo ururka Hezbollah ee Lubnaan. Waxaa jira koox ka soo horjeeda Shiicada oo uu hogaaminayo Saudi Arabia taageero buuxdana ka hela Mareekanka, kooxdani waxay ka baqayaan Iran. Dadka ku nool dalka Sacuudiga, oo ah dal aad u weyn, ayaa ah 28 milyan halka tirada dadka reer Iiraan ay yihiin 78 milyan. Waxay kaloo Iran leedahay faa’iidada gacan ku haynta kanaalka Hurmuz. In kasta oo Saudi Arabia ay aad u taajirsan tahay, haddana waxay si joogto ah ugu xidhan tahay Maraykanka. Iiraan, dhinaca kale, waa waddan firfircoon oo gobolka ku yaal in kasta oo ay la macaamilaan cunaqabateynta. Labadan dal ayaa dagaal qaraar ah ay ka wadaan dalka Yemen.
Turkiga oo ah waddan xuduud deriseed la wadaaga Iran tartan culusna u dhaxeeyo ayuu qoraaga ku bilaabaya isagoo sharxaya Ataturk. Ma bariga dhexe baa mise waa Yurub- qaab noocaas ah ayuu ka sheekeynayaa, waxa uuna sheegayaa dadka ugu xorta badan ee bariga dhexe in ay ku noolyihiin Turkiga. Turkiga iyo Israa’iil, oo ah xulafada ugu dhow Mareykanka ee gobolka, ayaa khilaafkooda ku saleeyay siyaasadaha sii socday tan iyo Turgut Özal. Maanta, Siiriya waa dalka keliya ee Israel u aragto inay tahay hanjabaad, laakiin dagaalka sokeeye ee Suuriya wuxuu ka saarayaa khatartaas muddada gaaban. Israa’iil waxay la tacaashaa dhibaatooyinka guriga guud ahaan. Waxay isku dayaysaa inay xadido awooda ay u leedahay inay dirto gantaalada iyadoo la wareegeysa Falastiin. Sida laga soo xigtay qoraaga, nidaamka Sykes-Picot wuu fashilmay. Tani waa sababta oo ah xaqiiqda in gobolladan aysan soo gaarin xuduudaha iyagoo u dagaallamaya madaxbanaanida sida Turkiga, maxaa yeelay reer Galbeedka waxay xuduudahaas ku xariiqeen mastarad, waxayna isku dayayaan inay xuduudahaas mar labaad dhiig la galaan.
Cutubka 7aad – Hindiya iyo Pakistan
Ka dib markii laga takhalusay gumeystihii Ingriiska, qasaaro isdaba joog ah ayaa ku xigtey gobolkan. Muslimiintu waxay ka carareen Hindiya waxayna aasaaseen Pakistan. Pakistaan iyo India waa wadamo qowmiyado kala duwan halkaasoo afaf badan looga hadlo. Diinta islaamku waa waxa kaliya ee wadaaga Pakistan, miyirka qaranku wali lama xallin. Hindiya arrintan marka loo eego waa ay ka guul badan tahay Pakistan maxaa yeelay waxay la qabsatay miyirka qaranka (Hindi) iyadoo ku dhaqmaysa dimoqraadiyad cilmaani ah.
Intii lagu jiray kala go’a labada dal, Pakistan waxa ay heli kartay oo keliya 17% hantida oo dhan. Pakistan waxay ka kooban tahay Punjabs, Sindhs, Pashtuns iyo Balochites. Intooda badani waa Sunni iyo Shiicada laga tirada badan yahay. Pakistan waxay xukuntaa gobolka iyadoo leh qabiilo, sidaa darteed kama talineyso dalka oo dhan. Taageerada Pakistan ay siiso Taliban inta lagu gudajiray iyo kadib duulaankii Afqaanistaan wuxuu qatar weyn ku yeeshay gudaha iyo dibadda. Taliban wuxuu ka kooban yahay Pashtuns. Pashtuns waa dad ku nool xadka Afghanistan iyo Pakistan iyagoon kala go’in. Waxay sii wadaan xiriirkooda qabiileed iyadoon loo eegeyn xadka u dhexeeya. Magaalada Peshawar, oo la yiraahdo Pashtunistan, waa hoyga Taliban.
Pakistan waxay qaadatay habdhaqan adag ku saabsan Mareykanka waxayna difaacday Taliban, caddeynta ugu muhiimsan ee tanina waxay ahayd soo qabashadii Bin Laden. Maanta, Mareykanku waxay rabaan inay Afghanistan ka baxaan gebi ahaanba, laakiin maadaama tani ay sidoo kale dalka uga tagayaan Taliban, ma jiraan wax laga noqanayo. Qoraaga ayaa qaba in mustaqbalka, Pakistan ay ogolaansho u siin doonto Taliban.
India iyo Pakistan waxay leeyihiin dhibaatooyin badan, tan ugu daran oo ah Kashmir. Kashmir, oo xaaladdiisa aan wali la ogayn, ayaa raba madax-bannaani, laakiin ma oggolaanayo mana oggolaanin isu tanaasul.
Dhibaatada kale ee Hindiya waa Shiinaha. Waxay midba midka kale u diraan fariimo iyaga oo maraya Nepal iyo Tibet. Markii kalsoonida Shiinaha ay koreyso, saameynteeda ayaa ku sii kordheysa gobolka. Labada dal waxay si joogto ah ugu kulmayaan badda oo ay u halgamayaan awood. Hindiya sidoo kale sida dadka Shiinaha oo kale ayey ayada dadkeedu u badan yihiina, waxay leedahay ciidan casri ah laakiin buuraha ugu sareeya ee xuduudaha ayaa yareynaya fursadaha dagaal.
Cutubka 8aad – Korea iyo Japan
Japan, oo qabsatay Jasiiradda Kuuriya 1910, ayaa ka hirgelisay siyaasadaha isukeenidda. Markii Japan laga adkaaday 1945, Kuuriya ayaa loo kala qaybiyey laba, ayaga oo laga qeybiyey barta loo yaqaan 38th Parallel. Woqooyiga waxaa markii ugu horaysay looga tegey nidaam Shuuciya oo ay gacanta ku hayaan Soviets ka dibna Shiinaha. Koonfurta Kuuriya waxaa laga dhisay maamul taageersan Mareykanka. Sanadka marka uu ahaa 1950, Kuuriyada Woqooyi waxay dhaaftay (ku xad-gudubtay) barta isbarbar dhigga 38aad (38th parallel) isla markaana qabsatay koonfurta,
kadib waxaa xigtay faragalinta Qaramada Midoobay. Shiinaha ayaa ku lug lahaa xalinta arintaas oo xabbad joojin ayaa la saxeexay dhamaadka dagaalka. Maanta, Kuuriyada Woqooyi waa dal go’doon ah waxayna u aragtaa qof kasta oo ka baxsan Shiinaha inuu yahay khatar. Dalkan, oo sameeya hubka nukliyeerka, ayaa ka walwalaya South Korea iyo Japan. Fikradda qoraaga, Japan waxay difaaci doontaa midowgan waa haddii ay dhacdo suurtagalnimo ah inay midoobaan. Sababtoo ah haddii ay dhacdo dagaal suurtagal ah, ciidamada Mareykanka iyo kuwa Kuuriyada Koonfureed ayaa ka adkaan doona Kuuriyada Waqooyi. Laakiin Kuuriyada Woqooyi ma wajaho fikradaha noocaas ah, maxaa yeelay waxay yareyn doontaa daryeelka.
Kheyraadka kufilan ee Japan ayaa ku riixday inay noqoto wadan awood ku leh wadanimadii hore waxayna qabsadeen wadamo goboleed sida Manchuria, Korea, China, waxayna weerareen Mareykanka iyagoo aan raali ka aheyn. Kadib waxaa xigay weeraradii bambaanooyinka ee loo yaqaan Atomic bambooyinka kaas oo hoos u dhigtay awoodda Japan balse waxay xulafo la noqdeen Maraykanka. Maanta, 32,000 oo askar Mareykan ah ayaa weli jasiiradda ku yaal. Dastuurkii la qoray ka dib Dagaalkii Labaad ee Adduunka, dalku xaq uma laha in uu ciidan qabsado, laakiin qaanuunkan waa la fududeeyey ama khafiifiyey oo maanta Japan-ta cusub waa waddan aad u firfircoon marka loo eego awooda militari.
Qeybta 9aad – Latin America
Dadka ku nool qaarada Koonfurta Ameerika badankood waxay ku nool yihiin meelaha xeebaha ku xeeran, waxaa jira kaneecooyin iyo dhibaatooyin cudur sida Afrika oo dhan ka jirto. Kaymaha roobka iyo buuraha dhaadheer waxay sababaan in dadku wada noolaadaan. Xitaa wadan kasta, wadooyinka waaweyni ma gooyaan (isma jaraan), laakiin waxay ku midoobaan caasimada. Gaar ahaan kaabayaasha qaarada lama horumarin caqabadaha juquraafi ahaaneed awgood.
Mexico iyo Brazil waxay u socdaan wadada ay ku noqon lahaayeen awood gobal. Dhaqaalaha Meksiko taraafikada daroogada awgeed wuxuu ku jiraa qaab wanaagsan, laakiin rabshado badan ayaa ka jira waddanka sababta oo ah dawooyinka daroogada, Mexico waa wadan galay xaalad jahwareer. Waxay ayada iyo Mareykan la dagaallamayaan maandooriyeyaasha, laakiin kartoonnadaani (drug cartels) waa kuwo hodan ah oo qalabaysan oo aan si buuxda ah aan loo xakameyn karin. Arinta daroogada ayaa cabsi gelisa ama argagixisa Mexico.
Markii aan wax yar hoos u dhaadhacno, waxaa jira Panama, oo dhaqaalaheedu wanaagsan yahay Kanalka Panama awgiisa. Mareykanka iyo Panama ayaa gacanta ku haya meeshan xaaladduna waxay ka careysiineysaa Shiinaha. Xaqiiqdii, ganacsade Shiine ah ayaa Nicaragua ka bilaabay mashruuc kanal oo la mid ah (Mashruuca Grand Canal ee Nicaraguan), laakiin dhismaha si fiican uma socdo. Sida Afrika oo kale, waxaan aragnaa maalgashiga Shiinaha ee Koonfurta Ameerika. Waxay adeegsanaysaa awood jilicsan gobolka iyada oo ay ku maalgalineyso maalgashi Shiineeys ah iyo taakuleyn hubka yar iyo waaweynba.
Dalka Braziil waa dalka ugu weyn qaarada wuxuuna cod aad u culus ka leeyahay heerka adduunka. Qoraaga ayaa sheegay inay aad u adag tahay in waddan liita uu xoog iyo hodan yeesho, wuxuuna yidhi Argentina waxay leedahay awood juqraafi ahaan ka badan kan Brazil. Argentina waxay nasiib u leedahay dhinaca gaadiidka iyo ilaha tamarta, laakiin waxay ubaahan tahay maalgashadayaal shisheeye inay soo saaraan ilaha tamarta. Sababta qaran ee Argentina waa Jasiiradaha Falkland oo ay Britain haysato 1980-meeyadii. Waxay hodan ku tahay saliida iyo gaaska waxayna hada gacanta ku haysaa Ingiriiska.
Waxaa jira qaab (nidaam urur) la mid ah midowga Yurub oo uu hogaaminayo Braziil qaaradda; waxaana la yiraahda “UNASUR”. Waxay xaruntiisu tahay Ecuador laakiin fikir is-dhaafsi ahaan uma firfircoona sida EU. Dhibaatooyinka xuduudaha waa kuwa meel dhexe (ma badna/ ma yara) ah laakiin ma jiro xiisad ku filan oo dagaal la isu qaado.
Cutubka 10aad – Gobolka Arctic
Barafeynta-ka dhalaalaya saameynta kuleylka adduunka awgeed, aadanaha maanta waxay hayaan macluumaad badan oo ku saabsan Gobolka Arctic. Barafaynta dhalaalaya ayaa daadad qaadi kara Bangladesh, Maldives iyo Nederland, laakiin waxay fududeynayaan galaangalka ama gelitaanka gobolka. Maanta waa xaqiiqo la ogsoon yahay in gobolkani leeyahay ilo dhaqaale oo hodan ah, waxaanan arki doonnaa khilaafaadka gobanimada inta badan mustaqbalka. Maanta waa xaqiiqo la ogsoon yahay in gobolkani leeyahay ilo dhaqaale oo hodan ah, waxaanan arki doonnaa khilaafaadka gobanimada inta badan mustaqbalka. Si kastaba ha noqotee, Guddiga Arctic iyo heshiisyo dhowr ah oo la xiriira gobolkan ugu yaraan waxay naga siiyaan fikrad ah waxa khilaafku salka ku hayo. Ruushku aad ayuu u danaynayaa meeshan sababta oo ah isku dhowaanta juquraafi ahaaneed wuxuuna isku dayaa inuu ku muujiyo fursad kasta. Ruushka, oo leh 32 baraf-dhaliye, ayaa si weyn uga horreeya dhammaan waddamada adduunka oo 6 ka mid ah ay ka shaqeeyaan quwada nukliyeerka. Taas bedelkeeda, Mareykanku dan kama laha gobolka illaa dagaalkii qaboobaa waxaana uu leeyahay kaliya 1 baraf-dhaliye. Gaajada tamarta waxay umuuqataa inay wajaheyso wadamada Scandinavianka iyo Ruushka mustaqbalka.
Gunaanad
Juqraafiyada looma tixgelin karo inay ka duwan tahay aqoonsiyada, siyaasada iyo taariikhda wadammada, horey iyo mustaqbalkaba. Waa xaqiiqo weligeed jirtay oo jiri doonta. Sida laga soo xigtay qoraaga, Ruushka ayaa ah tusaalaha ugu wanaagsan. Bedka woqooyiga Yurub wuxuu had iyo jeer ahaan jiray wuxuuna noqon doonaa dalka tabar yar. Webiyadaha aan isugeyn ee Afrika waa sababaha maanta kala duwanaanshaha iyo saboolnimada. Mowqifka Florida marwalba waxay noqon doontaa go aan muhiim u ah Mexico iyo Cuba. Waxa suurogal ah dagaal-biyood mustaqbalka. Wuxuu saadaaliyay xiisada ka dhex aloosan Siiriya iyo Ciraaq, gaar ahaan isaga oo ku nuux-nuuxinaya biyo-xireennada ay Turkigu ka dhisay Webi Yufraad si ay isu difaacdo.
